P.W. Janssen: De Amsterdamse weldoener die de Kompenije een toekomst gaf

Rijkdom met een geweten

Peter Wilhelm Janssen (1821-1903) was een schatrijke koopman uit Amsterdam. Hij was een van de oprichters van de Deli Tabaksmaatschappij en had een enorm fortuin verdiend in Nederlands-Indië. Hoewel hij in de hoogste kringen van de hoofdstad verkeerde, verloor hij de noden van de gewone man nooit uit het oog. In Amsterdam financierde hij al ‘Ons Huis’, het eerste centrum voor volksontwikkeling in de Jordaan.

Toen Janssen aan het einde van de negentiende eeuw hoorde over de schrijnende toestanden in de Friese veengebieden, besloot hij in te grijpen. De vervening liep ten einde en de arbeiders bleven achter in hun plaggenhutten, zonder werk en zonder perspectief. Janssen begreep dat een zak geld voor noodhulp de problemen niet structureel zou oplossen. Er was behoefte aan een plan dat mensen weer trots en zelfstandig zou maken.

Een onwaarschijnlijke vriendschap

Voor de uitvoering van zijn plannen in Friesland vond Janssen een bijzondere partner: Rindert van Zinderen Bakker. Bakker was een timmerman uit Kortezwaag (het huidige Gorredijk) en een vurig socialist. Op het eerste gezicht een vreemde combinatie: de steenrijke Amsterdamse kapitalist en de Friese strijder voor arbeidersrechten.

Toch deelden zij dezelfde visie. Bakker overtuigde Janssen ervan dat je met “armoedzaaiers” geen maatschappelijke verandering tot stand brengt; je moet arbeiders eerst de middelen geven om een eigen bestaan op te bouwen. Onder leiding van Bakker kocht Janssen grote stukken heide en “woeste grond” aan rondom Jubbega en Hoornsterzwaag.

Geen aalmoes, maar zelfredzaamheid

In 1903 bracht Janssen zijn bezittingen onder in de “P.W. Janssen’s Friesche Stichting”. In plaats van de grond te ontginnen voor eigen gewin, liet de stichting er kleine boerderijtjes op bouwen, de zogenaamde ‘woudboerderijtjes’. Het principe was revolutionair: de voormalige veenarbeiders kregen een boerderijtje met een stal en ongeveer een hectare weiland te pachten voor een zeer schappelijke prijs.

Bovendien kregen de gezinnen vee en gereedschap om hun nieuwe bedrijfje te starten. Dit was armoedebestrijding ‘nieuwe stijl’. Men bood geen aalmoes, maar de middelen tot zelfredzaamheid. De arbeider die gisteren nog met de rug in het veen stond, was vandaag een kleine zelfstandige boer met een eigen dak boven het hoofd. Projecten zoals ‘Helpt Elkaar’ zorgden ervoor dat gezinnen die letterlijk uit de modder kwamen, weer een plek in de maatschappij kregen.

Sporen in het ‘kamertjeslandschap’

De invloed van de stichting is vandaag de dag nog steeds zichtbaar in de unieke structuur van ons landschap. Het landschap dat door de veenmeesters in een strak grid werd getrokken vormde voor Janssen en Bakker de basis om hun boerderijen systematisch te plaatsen. Langs de ‘Stichtingspaden’ (het 1e en 2e Stichtingspad) vindt u nog steeds de karakteristieke woningen die uit deze periode stammen.

De paden werden beplant met houtsingels, deels voor beschutting en deels voor de houtwinning. Zo droeg de stichting direct bij aan het ‘kamertjeslandschap’ van de Friese Wouden dat ons nu zoveel toeristen en wandelaars brengt.

De erfenis leeft voort

Peter Wilhelm Janssen overleed in 1903, kort nadat hij zijn Friese werk had veiliggesteld in de stichting. Zijn oudste zoon, Christian Wilhelm, zette zijn werk met dezelfde sociale bevlogenheid voort. Vandaag de dag bestaat de P.W. Janssen’s Friesche Stichting nog steeds en is zij nog altijd een belangrijke speler in de regio. De stichting beheert inmiddels ongeveer 600 hectare grond in Friesland, die nog steeds in pacht en erfpacht wordt uitgegeven aan lokale boeren.

De opbrengsten van deze pacht vloeien terug naar de gemeenschap. De stichting ondersteunt tot op de dag van vandaag maatschappelijke en culturele projecten, restauraties van monumentaal erfgoed en initiatieven op het gebied van welzijn in Friesland en Amsterdam.