Het Saalien. De Bevroren Erfenis: Hoe de Ijstijd ons Dorp Vormde

De Stoomwals uit het Noorden

Tijdens het Saalien schoof een gigantische gletsjer vanuit Scandinavië over Noord-Nederland. Je moet het zien als een onstuitbare stoomwals die alles wat hij tegenkwam verpletterde, meesleurde en herverdeelde. Dit landijs reikte tot aan de lijn Haarlem-Utrecht-Nijmegen, maar liet nergens zulke duidelijke sporen na als op het Fries-Drentse keileemplateau, waar Jubbega en Hoornsterzwaag precies op liggen.

Toen het ijs uiteindelijk begon te smelten, liet het een bijzondere laag achter: keileem. Dit is een uiterst compact mengsel van klei, leem, zand en stenen dat door de enorme druk van het ijs was samengeperst tot een ondoordringbare massa. Deze laag keileem vormt de ‘ondervloer’ van onze regio, en zonder die vloer zou onze geschiedenis er heel anders hebben uitgezien.

Een Souvenir uit Scandinavië: De Dikke Stien

Het meest tastbare bewijs van deze ijzige reis vinden we in een bocht van de Schoterlandseweg in Hoornsterzwaag. Daar ligt de ‘Dikke Stien’, een enorme zwerfsteen die ooit door het ijs werd opgepakt in de bergen van Scandinavië en duizenden kilometers later in onze velden werd ‘achtergelaten’.

Lange tijd lag deze reus verborgen onder de grond, overgroeid door veen en zand, totdat hij rond 1950 werd opgegraven. De steen is een herinnering aan de onvoorstelbare krachten die ons landschap hebben geboetseerd. Waar de Drentse hunebedbouwers dergelijke stenen gebruikten voor hun grafmonumenten, kozen wij ervoor om deze steen als een natuurlijk monument te laten liggen; een stille getuige van een bevroren verleden.

Waarom juist hier het Veen ontstond?

De invloed van het Saalien gaat echter veel verder dan alleen die grote steen. De laag keileem die het ijs achterliet, is nagenoeg waterdicht. Na de ijstijd, toen het klimaat warmer en natter werd, kon het regenwater niet meer wegzakken in de bodem. De grond bleef drijfnat, wat de ideale omstandigheden creëerde voor de groei van moerasplanten en veenmos.

Gedurende duizenden jaren ontstond hierdoor de metersdikke laag hoogveen die later de basis zou vormen voor de vervening in de Kompenije. Zonder de waterkerende laag van de ijstijd zou er nooit veen zijn gegroeid, zouden de wijken nooit zijn gegraven en zou Jubbega nooit het karakteristieke dorp zijn geworden dat het nu is. De ijstijd gaf ons dus niet alleen een harde bodem, maar indirect ook de turf die generaties lang voor werk en brood zorgde.

De Geboorte van de Tjonger

Ook onze rivieren danken hun bestaan aan het ijs. De Tjonger (of Kuinder) begon als een smeltwatergeul. Terwijl het ijs zich terugtrok, zocht het bevrijde water kolkend een weg naar de laagste delen van het landschap. Deze oerstromen slepen de diepe dalen uit die we nu nog steeds herkennen in de loop van de rivier. De licht golvende ruggen in ons landschap, die vaak parallel lopen aan de stroomrichting van het ijs, bepalen tot op de dag van vandaag waar onze wegen liggen en waar de boerderijen werden gebouwd.

Trots op onze Oergrond

Als we nu door onze dorpen trekken, lopen we op een fundament dat door ijs is gelegd. De Dikke Stien herinnert ons aan onze verre wortels, de Tjonger aan de kracht van het smeltwater, en de wijken aan het veen dat hier kon groeien dankzij die ondoordringbare keileemlaag.

Het Saalien maakte de regio Jubbega en Hoornsterzwaag tot wat het is: een land van uitersten, waar een bevroren geschiedenis de weg vrijmaakte voor een bloeiende gemeenschap. Een geschiedenis om trots op te zijn en om door te vertellen aan iedereen die onze oergrond bezoekt.