De Belgische Wijk: Tussen Mysterie en de Laatste Plaggenhut

Het raadsel van de naam

Al generaties lang wordt er gediscussieerd over de herkomst van de naam. Waarom werd een uithoek van Friesland vernoemd naar onze zuiderburen? Er zijn drie gangbare theorieën die elk een eigen licht werpen op het verleden.

De meest waarschijnlijke verklaring voert ons terug naar de ‘Belgische troebelen’ rond 1830, toen België zich afscheidde van Nederland. In die tijd kregen meer plekken in Friesland namen als ‘Moskou’, ‘Petersburg’ of ‘Egypte’. Dit waren vaak plekken waar mensen woonden die als ‘anders’ werden beschouwd: dwars, opstandig of armoedig. De naam ‘België’ zou dan een verwijzing zijn naar een gemeenschap die zich, net als de Belgen destijds, afgescheiden voelde van de rest.

Andere verhalen vertellen dat er daadwerkelijk Belgische arbeiders in de wijk woonden, of dat de paden en hutten er zo slecht aan toe waren dat men sprak van “Belgische toestanden”. Wat de ware oorsprong ook is, de naam bleef kleven als een geuzennaam voor een volk dat nergens anders welkom was.

Een magneet voor lotgenoten

Rond 1900 was de Belgische Wijk het meest dichtbevolkte deel van de regio. De armoede werkte als een magneet: wie elders werd uitgesloten of wie door de teruglopende vraag naar turf geen cent meer te besteden had, trok naar ‘België’. Hier vonden de Kompenijsters elkaar in hun gedeelde lot. Men leefde er afgescheiden van de boeren en de gegoede burgerij, in een eigen wereld met eigen regels.

De leefomstandigheden waren naar moderne maatstaven onvoorstelbaar. Gezinnen woonden in kleine houten hokjes of plaggenhutten van slechts drie bij drie meter groot. Er was geen houten vloer; men sliep op stro of mos op de koude, vochtige grond. De daken waren vaak lek en de koude wind had vrij spel door de kieren van de wanden. Soms mocht de geit mee naar binnen, simpelweg omdat het dier nog wat broodnodige warmte afgaf.

De strijd om verheffing

Hoewel de Woningwet van 1901 plaggenhutten formeel verbood, bleven ze in de Belgische Wijk nog decennia in gebruik. Pas in de jaren twintig en dertig kwam de ‘verheffing’ echt op gang. Baron van Heemstra, de burgemeester van Driebergen, was een van de eersten die actie ondernam; hij liet krotwoningen opruimen en stichtte een ‘bewaarschool’ (een soort kleuterschool) aan de wijk om de kinderen een betere start te geven.

Ook filantroop P.W. Janssen droeg bij door de bouw van eenvoudige stenen woningen, die de mensen eindelijk een dak boven het hoofd gaven dat niet van heideplaggen was gemaakt. Het was het bezoek van minister Jan Kan in 1927, die persoonlijk door de modder van de wijk liep, dat de definitieve aanzet gaf tot de bouw van de ambachtsschool en betere sociale voorzieningen.

Het einde van een tijdperk

De Belgische Wijk bleef tot diep in de twintigste eeuw de plek waar de laatste resten van de oude Kompenije-cultuur zichtbaar waren. Pas in de jaren vijftig verdween de allerlaatste plaggenhut — de zogeheten ‘spitkeet’ — definitief uit het dorpsbeeld. Volgens een plechtige afspraak werd deze laatste hut, inclusief de schamele huisraad, in vlammen opgezet. Het was een symbolisch afscheid van een tijdperk van bittere nood.

Vandaag de dag is de Belgische Wijk een gewone, verzorgde straat met moderne woningen en asfalt. De extreme armoede is verdwenen, maar voor wie er wandelt, hangt de geschiedenis nog in de lucht.